Ömər Faiq Rəsmlərdə

1894-dc999sekide-acilmis-usuli-cedid-mektebiomer-2

nemanzade-omer-faiq

 

fdgfg

Advertisements

Ömər Faiq Nemanzadə – Bakının əlacı (AudioKitab)

Şamaxıdan xatirələr

Məşhur jurnalist, “Molla Nəsrəddin” jurnalının redaktoru, ictimai xadim Ömər Faiq Nemanzadənin memuarından bir hissəni təqdim edirik.

Həmin hissə Ömər Faiqin Şamaxıda müəllim olduğu dövrdəki təəssüratları əsasında yazılmışdır.

“Burada fanatizm Şəkidən və bir çox yerlərdən də artıq idi. Fanatizmin ən böyük hissəsi şiələrdən ziyadə sünnilərin üstünə düşürdü. Şəki, Gəncə, Qazax, Bakı, Şuşa və başqa yerlərdə də şeyx, imam, təriqət büsatları əskik deyildi. Lakin burada olduğu qədər heç bir yerdə kök salıb genişlənməmişdi. Şamaxı uyezdi başdan-başa şeyxliyə bölünmüşdü:

Külüllü tərəfində Şeyx Bilal əfəndi, Kürdəmir mahalında Şeyx Hacı Mahmud baba, Qaraqoyunlu səmtində Şeyx Hacı Mustafa şah, Qobustanda Şeyx Həmid paşa hökmran idilər. Bu həriflərin elmləri bir yana dursun, adi savadları belə yox idi. Lakin camaat arasında böyük nüfuz və hörmətləri var idi. Camaat hökumətdən artıq bunlara tabe idi. Camaatın ən gözəl yeyəcəyi, mal-qarası sədəqə, nəzir, ehsan yolu ilə bunların qarınlarını dolandırırdı. Şeyx Həmid paşanın böyük qoyun sürüləri, at ilxıları, qaramal naxırları mahal çöllərini tutmuşdu. Buğda ilə dolu anbarları kiflənib yatırdı. Şeyxlərə təkcə avam kəndlilər deyil, şəhərlilər də hörmət göstərirdilər”.

“Qaraqoyunlu kimi böyük bir kənddə yarımçıq da olsa, bir məhəllə məktəbi yox idi. Burada və ətrafında camaat bütün fakir və xəyalını müridbazlıq adı ilə təriqət oyunlarına vermiş, əsəri-maarif bir yana dursun, köhnə üsul tədris elmlərindən də nişanə yox idi. Belə yerlərdə qadınların halı kişilərinkindən daha acınacaqlı, daha səfalətli, daha da ağır və qəmli idi. Buralarda qadınlar, möminlərin köhnədən bəri deyilən kimi, kişilərin və xüsusilə də şeyxlərin əyləncə və iş malları idi…

Bir çox şeyxin iki-üç şəri arvadı olduğuna baxmayaraq, şeyx hərəmxanası – kiçik bir ölçüdə olsa da – Soltan Həmidin o çox böyük hərəmxanasına oxşayırdı. Ayrılığı burda idi ki, soltan hərəmxanasına alınan qızlar və qadınlar pul ilə alınırdı, şeyxlərinki isə pulsuz olaraq nəziri-bəst və zövci-axər surətilə dolardı. Bunların başqa təriqətdən xoşu gələn ərli arvadlar, qarnı ağrıyanlar, uşağı olmayanlar, ərlərinə küsənlər, göbəklərini yazdırmaq istəyənlər, şeyx yanındakı cavan müridlərə gözü düşənlər, ərləri fəqir və çirkin olanlar, məşğuliyyətsiz qalan dul arvadlar… hamısı… hamısı şeyx hərəmxanasına toplanardı.

Bir şeyxin boynuna düşən bu qədər tüfeylilərin, müftə yeyənlərin nə ilə yaşadıqlarına təəccüb edənlər, bir-iki kəndin deyil, bəlkə bütün mahalın nəzir, qurban, sədəqə və ehsan adları ilə şeyx üçün toplanan sürü, naxır və ilxıları görsələrdi, heç də çaşıb qalmazlardı. Biçarə avam kəndlilər mülkədarlar, bəylər, ağalar tərəfindən bəhrə və icarə adları ilə soyulduqlarından sonra qalan var-yoxlarını da bu cür oyunlarla ruhanilərə yedirirlərdi.

Hələ bunlar yenə bir dərəcə ədəbli, daha doğrusu, gizli, qapalı idi. Şamaxıda Qobustan mahalında Acıdərə kəndində yaşayan Şeyx Həmid paşanın təriqət büsatı daha razilanə, daha nifrətli idi.

Sırf avam və savadsız olan şeyx ata-babasının nüfuz və hörmətindən istifadə edərək təriqət adı ilə yapmadığı rəzalət, etmədiyi şeytanlıq, sürmədiyi heyvani zövq qalmamışdı.

Bu uzunqulaq hərifin hər gün aşikarə yapdığı rəzaləti görən Qobustan camaatı bu iblisi yenə müqəddəs, möhtərəm hesab edirlərdi. Hətta özünün ətək və ayaqlarını öpə bilməyənlər atının yalını öpmək kimi dünyanın heç bir yerində görülməyən heyvanlıqdan çəkinməzlərmiş. Boy, sifət, şəkil və xasiyyətcə Soltan Həmidə çox oxşayan bu alçaq hərifin özünəməxsus ayrıca bir təriqət ayini varmış: bunun hər kənddə kişi və qadın birər xəlifəsi bulunar, keyfi qalxanda kəndləri birər-birər gəzər, müridlərin təriqət ayinlərinə özü rəhbərlik edərmiş. Zikr və ibadət həmişə axşamlarda, gecələrdə olurmuş. Qabaqca kişilərin ayinlərinə gedər, öz iştirakı ilə onlara guya feyz və həyat bağışlarmış. Qadınların yığıncaqlarını isə qəsdlə dala, daha qaranlıqlara buraxarmış. O burada öz təriqət, hünər və şeytanlıqlarının bütün nömrələrini çıxarar, ruhani cəzb və qəşşadları ilə bütün eşqbazlıq hiylələrini onlara, o sadə ürəklilərə, o çarəsizlərə birər-birər möcüzə kimi göstərər, hamını öz ilahi təriqətinə heyran qoyarmış. Yarı gecələrə qədər sürən ibadətdən sonra qadınlar evlərinə dağılıb gedərlərmiş. Ancaq ibadət zamanı gözə gələn gözəllər məxsus bir iltifat olmaq üzrə xəlifə vasitəsilə saxlanılar, onlara gecə xüsusi bir otaqda yatan şeyxə xidmət etmək kimi ruhani vəzifə tapşırılarmış. Onlar ibadətlə yorulmuş olan şeyxin vücudunu ovxalayıb, qüvvət və qiyamə gətirir və bu sürətlə feyz və savab qazanarlarmış…

Bütün ömrünü təriqət ayinlərində bu sürətlə keçirən, Soltan Həmiddən aşağı qalmayan, hər istədiyi heyvani keyfini sürən bu uzunqulaq lotubaza qarşı kimsə səsini çıxara bilmirmiş. Tərsinə, hamı bu iblisi görüncə əlinə sarılar, iltifatını canına minnət bilərmiş. Bu rəzaləti duyan böyük hökumət məmurları isə eşitməzliyə gələr, camaatın avamlığına ürəkdən sevinirmişlər. Lakin həmin bu məmurlar Şamaxıda təzə açılan milli məktəbdəki partalara, divarlardakı xəritələrə “müsəlmanlığa yaraşmaz”, – deyə etiraz edər və bu yol ilə İslam dininin qeydinə qalarlarmış.

Hər kəsin hörmət etdiyi bu hərifin və bu kimilərin və ümumiyyətlə ruhanilərin 1895-ci ildə Şəkidə, 1901-ci ildə Şamaxıda gördüyüm və eşitdiyim rəzalətlərini ancaq 1904-cü ildə “Şərqi-Rus”da və 1905-ci il inqilabdan sonra isə “Molla Nəsrəddin”də və başqa qəzetlərdə yazıb açmağa başladım (1907-ci ildəki “Molla Nəsrəddin”in 35-ci nömrəsində Həmid Paşa büsatına baxınız!)

Şamaxı camaatını ümumiyyətlə insaniyyətli, xoşxasiyyətli gördüm. Ancaq çox dindar, süfiməşrəb idilər”.

Ömər Faiq Nemanzadə – Ətiqə

Əti­qə – Qə­dim, köh­nə

Ba­kı­da Qu­ba mey­da­nın­dan ke­çir­dim. Gör­düm ca­ma­at o qə­dər yı­ğı­lıb ki,de­yə­sən cə­mə mə­sə­lə­sin­dən öt­rü mi­tinq edir­lər. Bi­raz ya­xın get­dim ki, gö­rüm bu nə qi­ya­mət­dir? La­kin bir zad an­la­ma­dım. Ancaq də­yə­nək gup­pul­tu­su ilə qa­rı­şıq ba­ğır­tı səs­lə­ri eşit­dim. Bu hən­ga­mə­də üç-dörd ga­vur əc­nə­bi səy­yah­lar damə­nə ya­xın gə­lib, mi­tin­qin sə­bə­bi­ni duy­maq is­tə­di­lər. Bun­la­rın bi­ri tez fo­toq­ra­fi­ya ma­şı­nı çı­xa­rıb mi­tin­qin şək­li­ni al­ma­ğa baş­la­dı.

Mən da­ha ar­tıq şək­lən­dim və fi­kir et­dim ki, bu az­ğın mü­səl­man­lar po­li­sə­ni or­ta­ya alıb pro­test edir­lər. Amma ca­ma­a­tın çox­lu­ğun­dan ya­xı­na ge­də bil­mə­dim. Axır­da bir həm­şə­ri­dən xə­bər al­dım ki, ”Qar­daş, bu nə xə­bər­dir?”

Həm­şə­ri tü­tün çu­bu­ğu­nu ağ­zın­dan çı­xa­rıb bir ne­çə kə­rə cit­fit et­di. Tüp­rü­yü düz səy­ya­hın üs­tə düş­dü. Bi­raz son­ra mə­nə böy­lə ca­vab ver­di: ”Za­lım uşa­ğı it­lər gə­lib ka­bab­çı­la­rın ət­lə­ri­ni ye­yib­lər, ka­bab­çı­lar da it­lər­dən in­ti­qam alır­lar”.

Son­ra qan­dım ki, hə­mi­şə­ki mü­səl­man mi­tin­qlə­rin­dən­dir. İstə­dim ki,işi­min da­lın­ca ge­dim,gör­düm ki, həm­şə­ri­nin tü­pür­dü­yü­nə acıq­la­nıb ge­dən səy­ya­hın əlin­­də əti­qə mal­lar və bir çox mü­səl­man qə­zet­lə­ri var. Əcnə­bi­lə­rin məm­lə­kət­lə­ri­miz­də əti­qə mal­lar al­dıq­la­rı mə­lum. La­kin bu mü­səl­man qə­zet­lə­ri­ni yığ­ma­la­rı nə üçün? Bi­zim tə­zə qə­zet­lər on­la­rın nə­yi­nə la­zım?

Doğ­ru­su,bu iş mə­nə dərs ol­du.Yan­la­rın­da­kı dil­manc­dan so­ruş­dum ki, bun­lar bi­zim mü­səl­man qə­zet­lə­ri­ni nə­dən öt­rü alır­lar. Dil­manc ha­zır­laş­dı ki, ca­vab ver­sin,o yan­dan səy­ya­hın bi­ri tür­kcə de­di: ”Əfən­dim, bun­lar bi­zim üçün əti­qə­dir.” Bir yev­ro­pa­lı­nın gö­zəl tür­kcə da­nış­ma­sı və bi­zim qə­zet­lə­rə əti­qə de­yib, əziz və möh­tə­rəm tut­ma­sı mə­nim mil­li his­si­mi oyan­dır­dı. Mən də ra­zı­lıq üçün de­dim:

-Çox se­vin­dim ki,siz bi­zim qə­zet­lə­ri əti­qə ki­mi möh­tə­rəm sax­la­yıb bi­zim Qaf­qa­zı hə­mi­şə ya­da sal­maq is­tə­yir­si­niz.

Mə­nim bu ra­zı­lı­ğı­ma qar­şı səy­yah ya­vaş­ca gü­lüb de­di:

-Əfən­dim, biz­də ri­ya­kar­lıq və ya­lan­çı­lıq ol­maz. Si­zin qə­zet­lə­rin əti­qə­li­yi öz­gə cə­hət­lər­dir. Nə­in­ki Qaf­qaz mü­səl­man qə­zet­lə­ri ol­du­ğu üçün. Əgər öz­gə qə­zet­lər də var­sa mər­hə­mət edib bi­zim üçün ta­pı­nız.

Səy­ya­hın bu acı və rü­muz­lu sö­zü mə­nim ba­şı­ma su tö­kü­lən ki­mi ol­du. Çox bo­zul­dum və de­dim:

-Ta­pa­ram,la­kin bi­zim qə­zet­lə­rə nə­dən öt­rü əti­qə de­mə­yi­ni­zi qan­ma­dım.

Səy­yah:

– Kö­mək edə­cə­yi­niz­dən ra­zı­yıq. Əti­qə bəh­si uzun­dur. Vax­tı­nız var­sa, bu­yu­run bi­zim mən­zi­lə ge­dib da­nı­şaq.

– Çox əgəb – de­dim və “yev­ro­pa” meh­man­xa­na­sı­na doğ­ru get­mə­yə baş­la­dıq, yol­da­kı söh­bə­ti­miz­dən duy­dum ki, mə­nim­lə da­nı­şan in­gi­lis Mi­sir­də, İstan­bul­da 10-15 il qa­lıb, çox gö­zəl ərəb­cə, tür­kcə bi­lir. Ota­ğa gi­rib otu­ran­dan son­ra mən baş­la­dım:

– Bi­zim qə­zet­lə­rə si­zin nə­dən öt­rü əti­qə de­mə­yi­ni­zi bil­mək is­tə­yi­rəm, bəl­kə, bi­zim Azər­bay­can şi­və­si si­zə əti­qə ki­mi gə­lir?

İngi­lis:

– Xeyr, on­lar bi­zə çox­dan mə­lum.Bi­zim bil­mə­di­yi­miz an­caq qə­zet­lə­ri­ni­zin məz­mun və mün­də­ri­ca­tı idi. İndi oxu­yub gör­dük ki, do­ğur­dan da, əti­qə­dir­lər. Bu­dur ki, alıb məm­lə­kə­ti­mi­zə gö­tü­rü­rük və mu­zey­lər­də sax­la­ya­ca­ğıq.

Mən:

– Bu söz bi­zim üçün hə­qa­rət­dir. Nə­dən öt­rü bi­zim tə­zə qə­zet­lə­ri köh­nə mal­lar,pas­lan­mış pa­xır pul­la­rı ilə bə­ra­bər tu­tur­su­nuz? Hal­bu­ki bi­zim qə­zet­lər də qon­şu­la­rı­mı­zın qə­zet­lə­ri ki­mi hər şey­dən ya­zır,hər şey­dən bəhs edir­lər. Bəs, nə­dən öt­rü bi­zim­ki­lər si­zə köh­nə gö­rü­nüb, be­lə şey­lər­də də, din və mil­lət tə­əs­sü­bü çə­kir­si­niz?

İngi­lis:

– Əfən­dim,tə­laş et­mə­yə­si­niz. Tə­ə­cüb ye­ri yox. Bu­dur, ”Ye­ni hə­qi­qət”in 3-cü nöm­rə­si ,oxu­yum qu­laq ası­nız.

“İda­rə­dən: Bü­tün ülə­ma və şa­ir mü­hər­rir­lə­rə tə­əf­lik edi­riz ki, ”Ki­ta­bi-mü­bin” mə­sə­lə­si­nə mü­da­xi­lə et­sin­lər. Bu xü­sus­da ya­zı­lan mə­qa­lə­lə­rə qə­ze­ti­mi­zin sü­tun­la­rı açıq­dır”.

Mən:

– Çox yax­şı,bun­da nə var ki?

İngi­lis:

– Əzi­zim, da­ha nə ola­caq. Qaf­qaz­lı­la­rın bu sı­xın­tı ha­lə­tin­də Osman­lı­nın, İra­nın be­lə mü­si­bət­li gün­lə­rin­də siz hə­lə boş din bəh­slə­ri ilə vaxt ke­çi­rir­si­niz. Be­lə bəhs­lə­ri öz­gə mil­lət­lər 300 il əv­vəl elə­yir­di. Hal­bu­ki siz bu gün, həm də fə­la­kət­li gün­lə­ri­niz­də elə­yir­si­niz. Bu­na gö­rə 300 il əv­vəl­ki qə­zet­lər bi­zim üçün əti­qə­dir, elə də si­zin bu­gün­kü qə­zet­lə­ri­ni­zi (in­gi­lis bu hən­ga­mə­də ça­ma­dan­dan 5-10 mü­səl­man qə­ze­ti çı­xa­rıb mə­nə gös­tər­di) oxu­yur­su­nuz, ba­xı­nız,bu tə­zə de­di­yi­niz qə­zet­lə­ri. Allah üçün de­yi­niz: Bun­la­rın yaz­dıq­la­rı ilə 500 il əv­vəl­ki adam­la­rın fi­kir­lə­ri, əqi­də­lə­ri və adət­lə­ri ara­sın­da nə fərq var? Ha bir fərq var, ba­ğış­la­yı­nız, bu fi­kir­lər, bu əqi­də­lər, bu bəh­slər əs­ki za­man­da din ki­tab­la­rın­da ya­zı­­lır­dı. Amma in­di mü­səl­man qə­zet­lə­rin­də…

Mən bu hə­qa­rə­tə da­yan­ma­yıb de­dim:

– Səh­vi­niz var, əfən­dim! Bi­zim di­ni­mi­zin qo­şun­la­rı si­zin­ki ki­mi boş dua, qu­ru əx­laq, adi iman və vic­dan his­slə­rin­dən iba­rət de­yil.

Biz hər ad­dı­mı­mı­zı min üç yüz il əv­vəl gə­lən şə­ri­ə­ti­miz öy­rət­di­yi ki­mi və hər işi­mi­zi ru­ha­ni­lə­ri­mi­zin bu­yur­du­ğu ki­mi tut­maq is­tə­yi­rik. Eyib ol­ma­sın, ba­ğış­la­yı­nız: Dö­şək­də ya­tıb-qal­xma­ğı, hət­ta ayaq yo­lu­na get­mə­yi də gə­rək şə­ri­ət­dən öy­rə­nək. Bu sə­bəb­dən din bəh­slə­ri və nə­si­hət­lə­ri bi­zim üçün ey­ni ne­mət və bü­yük sə­a­dət­dir.

İngi­lis:

– Şə­ri­ə­ti­ni­zə sö­züm yox­dur. La­kin mən bil­mi­rən Qu­ra­nın “Ki­ta­bi-mü­bin” olub-ol­ma­dı­ğın­da ca­ma­at üçün nə nəf və sə­a­dət var? Gö­zü­nü­zü diq­qət­lə açıb özü­nü­zə bir ba­xı­nız: Nə­si­niz, nə­yi­niz var? Han­kı haq­qa, in­san­lı­ğa, mu­sa­va­ta ma­lik­si­niz? Qaf­qa­zı baş­dan-ba­şa  gəz­dim. Siz­dən ca­hil, siz­dən fa­ğır, siz­dən sə­fil, siz­dən qa­te, siz­dən ya­zığ bir ca­ma­at gör­mə­dim. Qon­şu­nuz er­mə­ni­lə­rin, gür­cü­lə­rin də din­lə­ri var. Həm si­zin­kin­dən də köh­nə­dir.

Qə­zet­lə­ri­nə ba­xı­nız. Si­zin­ki ki­mi boş din bəh­slə­ri ilə ca­ma­at­la­rı­nı məş­ğul edir­lər­mi? Onlar siz­dən 2-3 qat az ol­duq­la­rı hal­da, hü­quq­da, ma­a­rif­də, ti­ca­rət­də siz­dən 2-3 qat yu­xa­rı­da­dır­lar. Bu söz­lər­dən in­ci­mə­yin­iz.  Mən bi­tə­rəf bir in­gi­li­səm. Arxa­yın olu­nuz ki, siz ya­zı­çı­la­rı is­tə­di­yim üçün bu söz­lə­ri söy­lə­yi­rəm. Mən:

– Bi­zi is­tə­yən bi­zi, bi­zim qə­zet­lə­ri pis­lə­yər­mi?

İngil­is:

– Qa­nı­ram ki, si­zin in­di­ki ha­lı­nız lap köh­nə ya­hu­di­lə­rin və qə­dim bi­zans rum­lu­la­rı­nın ha­lı­na ox­şa­yır. Siz öz xe­yir­xah­la­rı­nı­zı da ta­nı­mır­sı­nız!

Mən:

– Yax­şı ta­nı­yı­rıq. Biz heç vaxt qə­dim yə­hu­di­lə­rə də ox­şa­mı­rıq ba­ğış­la­yı­nız.

İngi­lis:

– Tam on­lar ki­mi­si­niz. Bi­lir­si­niz ki, əs­ki os­man­lı­lar da İstan­bu­lun di­var­la­rı­nı top­la dö­yən­də, rum­lar Aya So­fi­ya­ya dolu­şub din bəh­slə­ri ilə bir-bi­ri­lə­ri­ni bo­ğur­lar­dı. Kim­sə­də və­tən qey­di, mil­lət qey­rə­ti, in­san­lıq his­si qal­ma­mış­dı. O idi ki, os­man­lı­lar bi­raz bir mü­qa­vi­mət­dən son­ra qo­ca Bi­zans im­pe­ra­tor­lu­ğu­nu çü­rük ağac ki­mi de­vir­di­lər. Si­zin bu­gün­kü ha­lı­nız­da o da­ğıl­mış mil­lət­lə­rin ha­lı­na ox­şa­yır. Öz gü­nü­nü­zü, öz dər­di­ni­zi bu­ra­xıb şey­ta­nın löv­hi-məh­fu­zun, zül­cə­na­hın qey­di­nə qa­lır­sı­nız. İslam gün­bə­gün irə­li get­di­yi hal­da siz hə­lə 500 il əvvəl­ki din bəh­slə­ri ilə ge­ri-ge­ri qa­çır­sı­nız. İndi de­yi­niz: Be­lə bir vax­tda ca­ma­a­tı fa­i­də­siz, din bəh­slə­ri ilə məş­ğul edən mü­səl­man qə­zet­lə­ri “əti­qə”de­yil­lər də, nə­dir?

Mən:

– Bir qə­ze­ti­miz ne­cə olub­sa, elə bil zad yaz­mış.

İngilis:

– Bir qə­ze­tin­izmmi? Ha­mı­sı be­lə­dir. (Bu hən­ga­mə­də çan­ta­sın­dan bir çox qə­zet çı­xar­dıb qa­ba­ğı­ma tök­dü və baş­la­dı oxu­ma­ğa:)

“Bur­ha­ni-tə­rəq­qi”, nöm­rə 131: “Qə­zet­də oxu­yan ada­mın ima­mə­ti ca­iz­mi?”

“İşıq” nöm­rə 1: “İstan­bul­da bir türk xa­nı­mı fo­toq­raf­xa­na­ya ge­dib üzü açıq şək­li­ni çı­xar­tmaq is­tə­miş, la­kin po­lis dö­yüb fo­toq­raf xa­na­nı da­ğıt­mış.(?) və xa­nı­mı di­va­ni hər­bi­yə(?) ver­miş, ida­rə­dən: İslam xa­nım­la­rı­nın

şə­ri­ə­ti-is­lam­dan kə­na­ra çıx­ma­ma­la­rı əl­zəm­dir”.

“Bə­ya­nül həqq”.Bi­zim ni­cat və sə­a­də­ti­miz tə­məs­sük edib on­dan bir qıl qə­dər ay­rıl­ma­maq­la  ola­caq­dır…

İngi­lis:

De­yi­niz gö­rək, bun­lar 500 il əv­vəl­ki fi­kir­lər, ya­zı­lar de­yil də nə­dir? Be­lə ya­zı­la­ra bi­zim və si­zin nə­və­lə­ri­niz “əti­qə” de­məz də nə de­yər?

Ömər Faiq Nemanzadə – Mən kiməm?!

Za­ma­na­mız­da, yə­ni din və əbu­diy­yət­dən, cins və mil­lət­lə­rin hökm sür­dü­yü be­lə bir çağ­da in­san öz soy və mil­lə­ti­ni ta­nı­ma­maq, da­ha doğ­ru­su, özü­nü bil­mə­mək ən bö­yük gü­nah­lar­dan, si­lin­məz lə­kə­lər­dən bi­ri­dir. La­kin bu lə­kə tez­lik­lə ge­dən lə­kə­yə də bən­zə­mir. Bu lə­kə ya­man lə­kə­dir. Bu lə­kə su­rə­tin­də elə yı­lan­cıq (qan­qre­na) ya­ra­sı­dır ki, mil­lə­ti­mi­zin vü­cu­du­nu, tür­klük var­lı­ğı­nı ya­vaş-ya­vaş gə­mi­rir, yox edir.

Bu gün həm də ki­çik mil­lət­lə­rin, xü­su­si­lə məh­kum mil­lət­lə­rin öz var­lıq­la­rı­nı, öz hü­quq­la­rı­nı sax­la­maq id­di­a­sı ilə bu qə­dər qan tö­kü­lən bir vax­tda bi­zim özü­mü­zü ta­nı­ma­maz­lıq bə­la­sı,də­rin dü­şü­nü­lür­sə, qa­ra­ya­ra­dan da, ta­un çi­ba­nın­dan da da­ha acı­lı və da­ha zə­hər­li­dir. Hər kəs öz mil­lə­ti­ni ta­nı­yıb onun yo­lun­da ağ­la­dı­ğı, onun yo­lun­da gö­zü­nü kor et­di­yi böy­lə bir hən­ga­mə­də biz öz mil­lə­ti­mi­zi sev­mək de­yil, onun hət­ta qu­ru adı­nı da bil­mə­yib or­ta­da şa­şıb qal­mı­şız. Çox­dan çü­rü­müş əqi­də­lər, tə­ri­qət­lər tir­yə­ki­si­nin bey­ni­mi­zə ver­di­yi sər­səm­lik­lə hər­lə­nib du­ru­ru­ruz.

Bu hal ilə kim üçün və nə­dən öt­rü ça­lı­şa­ca­ğı­mı­zı da, tə­bii, itir­mi­şik. İtir­mə­sək də be­lə bi­lin­mə­yən və bi­lin­mə­di­yi üçün də se­vil­mə­yən bir mil­lət üçün kim də­li­dir ki, can yan­dır­sın?

Kim olur­sa ol­sun, in­san bir nə­fər, bir mil­lət və ya bir fik­ri-əməl uğ­run­da o vaxt can yan­dı­rır ki, ona o za­man aşiq olur ki, oxu ya­xın­dan ta­nı­yıb ürək­dən sev­sin, yox­sa qu­ru və ya­lan­çı gös­tə­riş­lər­lə ara­da mə­həb­bət, eşq de­yil, ba­ya­ğı dos­tluq be­lə ol­maz.

Mən id­di­a et­mək de­yil,uca səs­lə ba­ğı­rı­ram ki, biz özü­mü­zü ta­nı­mı­rız, biz öz mil­lə­ti­mi­zin boş adı­nı be­lə bil­mə­yi­riz.

Nə olub, ni­yə do­da­ğı­nı büz­dün? Gö­rü­nür,söy­lə­dik­lə­rim­də şək­lin var. Çox yax­şı, bu­yur bə­ra­bər so­ru­şa­lım, kim­dir o?

-Ma­ra­ğa­lı Mə­şə­di Əli­əs­gər.

– Bu kim?

– Şa­ma­xı­lı Əbdül­qa­far.

– O bi­ri?

– O da ər­zu­rum­lu Dur­sun ağa.

Bun­la­rın bi­rin­ci­sin­dən so­ru­şa­lım:

– Mə­şə­di, siz nə cins və nə mil­lət­dən­si­niz?

– İran­lı və şi­ə məz­hə­bəm.

– Əbdül­qa­far ağa, sən?

– Mən də qaf­qaz­lı ba­bı­yam.

– Dur­sun ağa, sən bir az oxu­mu­şa bən­zə­yir­sən, gə­rək so­yu­nu, mil­lə­ti­ni ta­nı­ya­san.

– Mən də os­man­lı və sün­ni­yəm.

– Da­ha öz­gə?

– Özgə heç!

Siz çox da de­yi­niz ki, ”sün­ni­lik, şi­ə­lik, ba­bı­lıq bir məz­həb və əqi­də­dir”, cins və mil­lət isə baş­qa­dır.

Dün­ya­da ən ki­çik bir bö­cə­yin, ən ən ya­ra­maz bir otun so­yu cin­si bəl­li­dir, bəs bu qə­dər bö­yük bir in­san yı­ğın­ca­ğı­nın bir cin­si yox­mu?

İştə bə­la da bu­ra­sı­dır ki, həm var, həm də yox­dur? Var­dır: onun üçün ki, biz də öz­gə­lər ki­mi in­sa­nız. Bir də tə­bii, bir mil­lət so­yun­da­nız. Yox­dur: çün­ki, var­lı­ğı­mı­zı bil­mi­rik ki, so­yu­mu­zu da bi­lək.

Gə­lin bir də qon­şu­la­rı­mız­dan so­ru­şaq.

– Şak­ro Ça­pa­rid­ze,sən nə məz­həb­dən­sən?

– Pra­vos­lav.

– Nə mil­lət­dən­sən?

– Gür­cü

– De­mit­ri,sən?

– Mən də pra­vos­lav məz­hə­bin­də­nəm.

– Mil­lə­tin?

– Urun.

– İvan,məz­hə­bin?

– Pra­vos­lav.

– Mil­lə­tin?

– Rus!

Həd­din yox ki, bir oxu­muş gür­cü­yə gür­cü­lü­yün­dən sa­va­yı öz­gə bir ad ve­rə­sən, o sa­at özü­nü al­çaq­laş­dı­rıl­mış he­sab edər və sən­dən bərk də in­ci­yər.

Ya biz­də? Biz­də isə lap tər­si­nə­dir: sə­nin də həd­din yox ki, sal­mas­lı bir tür­kün oğ­lu tür­kə “türk” de­yə­sən, o sa­at sən­dən üz çe­vi­rər­və bəl­kə də sə­ni düş­mən he­sab edər. Bir də axal­sıx­lı bir ağa­ya so­ru­şu­nuz: o gə­lən kim­dir?

– Əcə­mə bən­zə­yir.

– Eyi,dəh­duş diq­qət et!

– Elə özü­dür, əcəm­dir, qı­zıl­baş­dır.

– Qoy ol­sun, bi­raz söy­lə­tə­lim.

– İşin yox, bu­rax dəf ol­sun. Qı­zıl­baş­dan nə eşi­də­cək­sən ki?

Bi­ça­rə­nin xə­bə­ri yox ki, qı­zıl­baş de­yə məs­xə­rə­yə al­dı­ğı ki­mi öz so­yun­dan­dır, öz mil­lət qar­da­şı­dır.

Ame­ri­ka­lı­lar Təb­ri­zə gə­lib mək­təb­lər, xəs­tə­xa­na­lar açır­lar və be­lə­lik­lə şi­ə tür­klə­ri­nə mə­həb­bət gös­tə­rir­lər,yar­dım edir­lər və ya edən ki­mi gör­sə­nir­lər ki, gə­lə­cək­lər­də məs­lək­lə­ri­nə, ti­ca­rət­lə­ri­nə xid­mət elə­sin­lər.

La­kin bə­la­ya ba­xın ki, biz Qaf­qaz tür­klə­ri öz ayaq­la­rı ilə ya­nı­mı­za gə­lən iran­lı şi­ə türk qar­da­şı­mı­za yüz çe­şid ad qo­şub uzaq­la­şı­rıq. Üzdən də ol­ma­sa, ar­xa­dan min dür­lü ya­man de­yi­rik. Söz ba­şın­da “ac tat” de­yə də təh­qir edi­riz.

Tif­lis gu­şə­lə­rin­də ac­lıq­dan, azar­dan can ve­rən iran­lı türk əmə­lə­lə­ri­nə – yır­qat­la­rı­na “per­si­yan” gö­zü ilə ba­xıb ke­çi­rik, fə­la­kət­lə­ri­nə so­yuq­qan­lı ta­ma­şa edi­rik.

Ya Qaf­qaz­da ya­şa­yan iran­lı şi­ə tür­klə­ri? Onlar da­ha qa­fil! Bun­lar biz­dən da­ha ar­tıq uzaq­laş­maq is­tə­yir­lər: mək­təb­lə­ri­ni, məc­lis­lə­ri­ni, hət­ta bə­zi yer­lər­də məs­cid­lə­ri­ni də ayı­rıb öz­lə­ri­nə “şiə-fars” rən­gi ve­rir­lər, ba­la­ca­la­rı­na, yə­ni öz türk oğul­la­rı­na tür­kcə­ni də əsir­gə­yir­lər, oxut­mur­lar. Şi­ə­lik­lə far­slı­ğı heç mü­na­si­bə­ti ol­ma­ya­raq ca­hi­la­nə bir­ləş­dir­mək öz tür­klə­ri­nə bal­ta vur­maq, öz söz­lə­ri­ni, öz ata-ba­ba­la­rı­nı dan­maq is­tə­yir­lər. Ya İra­nın içi ilə çö­lü? Ora­la­rı­nı da­ha so­ruş­ma,keç!

Çox yax­şı ke­çək Ba­kı­ya. Bö­yük “İsla­miy­yə” meh­man­xa­na­sı­na ge­dək. Göy­çək və pak bir ma­sa­nın (mi­zin) ət­ra­fın­da otu­ran oxu­muş və dün­ya­dan xə­bər­dar, hət­ta sö­zün­də mil­lət­pər­vər gö­rü­nən qar­daş­la­rı­mız­dan so­ru­şa­lım. So­ru­şa­lım ki:

– Soy və mil­lə­ti­niz nə­dir?

– Əlhəm­dü­lil­lah mü­səl­ma­nıq.

– Şi­ə­si­niz, yox­sa sün­ni?

– Heç bi­ri de­yi­liz, tək­cə mü­səl­ma­nıq.

– Özgə, da­ha bir adı­nız-za­dı­nız yox­mu?

– Xeyr,xeyr,xeyr!

Bi­rin­ci­lər­lə ikin­ci­lə­rin ca­vab­la­rın­dan an­la­şı­lır ki, ara­la­rın­da xey­li tə­fa­vüt var. Bi­rin­ci­lər məz­həb və əqi­də çev­rə­sin­dən çıx­ma­mış, ikin­ci­lər isə bir az irə­li ge­dib din da­i­rə­sin­də qal­mış. Əgər mən­dən so­ru­şul­sa, ara­la­rın­da heç bir tə­fa­vüt yox. Hər iki­si də bir­dir. Hət­ta de­yə bi­lə­rəm ki, bi­rin­ci­lər da­ha hə­qi­qi, ikin­ci­lər isə da­ha xə­ya­li­dir.

Xə­ya­li­dir, çün­ki əqi­də və məs­lək­lə­ri yox et­mək müm­kün de­yil, əqi­də tə­rəq­qi­nin yol­da­şı­dır, bun­la­rı ayır­maq isə də­li­lik­dir. Hə­nə­fi ilə şə­fa­i­li­yin bir­ləş­mə­di­yi bir yer­də sün­ni­lik ilə şi­ə­li­yi bir­ləş­dir­mək xam xə­yal­la­rın ən xa­mı­dır. Nə zə­rə­ri var? Qoy hər kəs öz əqi­də­si­nə,öz ic­ti­ha­dın­da,öz ima­nın­da ol­sun.

Nə var,ey oxu­cu! Ni­yə ba­şı­nı qa­şı­dın,ni­yə üzü­nü tur­şut­dun? Sul­tan Sə­lim­lə­rin, Na­dir şah­la­rın və bir çox is­lam re­cal və ülə­ma­sı­nın ça­lış­dıq­la­rı,hət­ta o uğur­da can fə­da et­dik­lə­ri bir məs­lə­kə to­xun­du­ğum­dan öt­rü­mü mən­dən in­ci­yir­sən?

Yox, yox,in­ci­mə. Əgər on­lar din və əqi­də­nin xa­siy­yət­lə­ri­ni, və­zi­fə­lə­ri­ni, möv­qe­lə­ri­ni həq­qi ilə bil­səy­di­lər boş-bo­şu­na o qə­dər ça­lış­maz və na­haq ye­rə də o qə­dər qan tö­kül­mə­yə sə­bəb ol­maz­lar­dı. Əgər on­lar “di­ni-is­lam”ın bir ağac, əqi­də­lə­ri­nin də o ağa­cın bi­rər bu­daq­la­rı ol­du­ğu­nu və o ağa­cın bö­yü­mə­si üçün bu­daq­la­rın müt­ləq ay­rıl­maq, ge­niş­lən­mək eh­ti­ya­cın­da bu­lun­du­ğu­nu qa­nıb on­la­ra yol və hür­riy­yət ver­səy­di­lər, is­la­miy­yət heç vaxt bu qə­dər cı­ğı­rın­dan çıx­maz və o qə­dər bo­­ğu­şub əzil­mə­yə, ke­çil­mə­yə də mə­həl qal­maz­dı.

Ey qaf­qaz­lı türk, sən çox­dan is­lam qey­rə­ti­ni çə­kir­sən və bu qey­rət­lə, hət­ta öz var­lı­ğı­nı, öz adı­nı da itir­miş­din.

Sən is­lam uğ­run­da o qə­dər ça­lış­mış, əqi­də qov­ğa­la­rın­da o qə­dər zə­rər çək­miş, o mər­tə­bə yo­rul­muş­san ki, axır­da bu gün on­la­rın ad­la­rı­nı çək­mək is­tə­mə­yib tək­cə mü­səl­man ol­maq xə­ya­lı­na düş­mü­sən.

La­kin əzi­zim, o qə­dər qor­xma! Ye­nə al­dan­ma ki, mə­ri­fət olan yer­də əqi­də ix­ti­la­fi zəh­mət de­yil, rəh­mət­dir. Ey türk, di­ni əqi­də­lər qov­ğa­sın­dan da­ha çox qorxma! Qor­xma ki,on­la­rın hök­mü keç­mə­yə, on­la­rın yer­lə­ri­ni in­di si­ya­sə­ti-mə­i­şət və si­ya­sə­ti-bə­şə­riy­yə əqi­də və məs­lək­lə­ri tut­ma­ğa baş­la­yır.

Ey türk, sən çox da ra­hat­sız ol­ma və şək­kə də düş­mə: di­ni ol­sun, dün­yə­vi ol­sun, əqi­də­ni giz­lət­mə.

Ey türk, sə­nin ba­şı­na çox iş­lər gəl­miş­dir, çox əqi­də­lər dol­muş­dur. Çox şey­lər bil­miş­sən və bu gün də çox ca­hil de­yil­sən! Bir çox ədib­lə­rin, mü­əl­lim­lə­rin,mü­hən­dis­lə­rin, hə­kim­lə­rin, mək­təb­lər­də yüz­lər­cə tə­lə­bə­lə­rin var!

Ey türk, ol­duq­ca çox şey bi­lir­sən. Sən da­ha sırf ca­hil xe­yir və  şə­rin qan­ma­yan de­mək ol­maz.

Sən ey türk! Za­ma­nın bir çox icad­la­rı­nı, tə­zə fi­kir­lə­ri­ni, hət­ta mo­da­la­rı­nı da öy­rə­nir­sən, hət­ta di­ni əqi­də­lə­rin çü­rü­mə­yə üz tut­du­ğu­nu se­zib dün­yə­vi əqi­də­lə­rə iman et­mə­yə də baş­la­yır­san.

Əvət, çox şey­lər, fənn­lər bil­mə­yə ça­lı­şır­san. Bir çox hü­nər­lər də öy­rən­miş­sən. Ha­va­la­ra çı­xıb və yıl­dız­la­rın nə ol­duq­la­rı­nı ya­xın­dan bil­mək, ye­rin içə­ri­lə­ri­nə gi­rib ma­hiy­yə­ti­ni an­la­maq is­tə­yir­sən. Ancaq, bir­cə xü­sus­da ca­hil­sən. O ba­rə­də heç bir zad bil­mə­yir­sən. Hər şe­yi öy­rən­mək is­tə­di­yin sə­nə ən la­zım­lı,sə­nə ən bi­rin­ci fərz olan və­zi­fə­dən xə­bə­rin yox…

Nə var, ni­yə da­rıx­dın? Ni­yə ye­nə can sı­xın­tı­sı­nın acı­sı­nı bığ­la­rın­dan, do­daq­la­rın­dan al­ma­ğa baş­la­yır­san?

Doğ­ru­su,tü­tün çə­kən­lər­dən ol­say­dım, bur­da mol­la­la­rın sa­la­va­tı ki­mi, bir pa­pi­ros çək­mə­yi töv­si­yə edər­dim.

Hə, ey türk! İstər da­rıx, is­tər­sə qa­rıx, ya­xan­dan əl çə­kən de­yi­ləm. Sən hər şe­yi öy­rən­mək is­tə­di­yin hal­da ni­yə bir­cə za­dı – yə­ni özü­nü bil­mək is­tə­mir­sən, ni­yə öz var­lı­ğın­dan, öz vü­cu­dun­dan, öz soy və nəs­lin­dən xə­bə­rin yox? Ni­yə sə­nə “Kim­sən?” de­dik­lə­ri vaxt hə­qi­qi ca­va­bın­da aciz qa­lır­san? Ni­yə sa­də­cə de­yə bil­mir­sən ki,mən tür­kəm. Ni­yə de­yə bil­mir­sən ki, şi­ə­lik­dən, sün­ni­lik­dən, ba­bı­lıq­dan əv­vəl sən türk idin. İndi də türk-sən və bun­dan son­ra da türk qa­la­caq­san?

Sə­nin bu tür­klü­yü­nə nə şi­ə­lik, nə ba­bı­lıq, nə də din­siz­lik ma­ne ola bil­məz.

Sən ey türk! Nə əqi­də­də, nə məs­lək­də olur­san ol, hə­mi­şə tür­ksən. Sən gə­rək bi­lə­sən ki, dün­ya­da hə­lə şiə, sün­ni, ba­bı, şey­xi ad­la­rı yox ikən sən var idin. İsla­miy­yət Ərə­bis­tan qum­luq­la­rın­da doğ­ma­dan əv­vəl be­lə sən Alta­yın ətək­lə­rin­də ət­ra­fın gö­zəl­li­yi­nə ta­ma­şa edib zövq alır­dın. Ora­da uzun seyr və sə­ya­hət­lə­rə ha­zır­la­nır­dın.

Ey özün­dən xə­bər­siz türk! Mə­də­niy­yət əs­rlə­ri, ni­zam, ida­rə və asa­yiş üsu­lu “ya­saq” qa­nun­la­rı hə­nüz Bağ­dad, Şam, Pa­ris və Lon­don­da yox ikən, sə­nin yur­dun­da var idi.

Sən öz dad­lı di­li­ni cı­ğı­rın­dan çı­xa­rıb bu­gün­kü acı­na­caq ha­la sa­lan ərəb əlif­ba və ya­zı­sın­dan əv­vəl sə­nin göy­çək əlif­ba və ya­zın var idi.

Ey özü­nü iti­rir, unu­dur də­rə­cə­də qo­naq­pər­vər­lik, öz­gə­lə­rə hör­mət gös­tə­rən türk, yax­şı ya­dı­na sal ki, sə­nin ru­hun, sə­nin dü­şün­cən, sə­nin var­lı­ğın hə­nüz sə­nin özün­də ikən sən bu­gün­kü ki­mi dil­siz, ya­zı­sız yə­ni mil­li ni­şa­nə­siz de­yil­din.

Ey sa­də ürək­li türk, dü­nən,bu gün öz var­lı­ğı­nı, öz mə­də­niy­yə­ti­ni gös­tə­rə bi­lib, in­di sə­nə “köh­nə bar­bar” gö­zü ilə ba­xıb bu­gün­kü mə­də­niy­yət­lə­rin haq­sız­lıq­la­rı­na ba­xıb in­cin­mə. Sə­ni la­zı­m i­lə ta­nı­ma­dıq­la­rı­nı bi­lib mə­yus ol­ma.

Yox, yox sən də çox in­saf­sız bu­lun­ma, öz-özü­nü hə­lə ta­nı­ma­dı­ğın bir vax­tda çox da öz­gələr­dən in­cin­mə!

Ümid ki, tez vaxt olur, yüz­də doq­qu­zu hə­lə yer alt­la­rın­da qa­lıb giz­lə­nən əs­ki mə­də­ni ni­şa­nə­lə­rin, əs­ki əsər­lə­rin ya­vaş-ya­vaş dün­ya üzü­nə çı­xar. Sən də ol vaxt ar­tıq­lı­ğı ilə üzə çı­xar­san, gə­lə­cək­də da­ha güc­lü ­ya­şa­maq is­te­da­dı­nı gös­tə­rər­sən.

Bəs­dir, bəs­dir, ey türk, bir az ayıl. Ayıl da ­bir çox toz-tor­paq­lar­la do­lan, ağır­la­şan di­ni əqi­də pər­də­si­ni göz­lə­ri­nin üs­tün­dən qal­dır. Əl-aya­ğı­nı bi­raz tər­pət. Vü­cu­du­nu,var­lıq ağa­cı­nı sa­ran, kor­la­yan ti­kan­la­rı,sar­ma­şıq­la­rı, yad ağac­la­rın yar­paq­la­rı­nı, dal­la­rı­nı qır, at, qur­tul. Vü­cu­du­na Alla­hın gü­nə­şi, ha­va­sı dəy­sin. Ba­şı­nı bir az yu­xa­rı qal­dır. Öz var­lı­ğı­nı, öz vü­cu­du­nun qiy­mə­ti­ni bil.İndi­yə qə­dər yad­lar üçün, öz­gə var­lıq­lar və vü­cud­lar üçün özü­nü hə­lak et­mi­sən, ba­rı bun­dan son­ra ayıl, bir özü­nə gəl, öz gü­nü­nə ça­lış.

Ey türk, za­ma­nı­mız öz­gə za­man­dır. Əgər bun­dan son­ra özü­mü­zü ta­nı­ma­yıb qa­lır­saq, qo­ru­ram ki, gec ayıl­dı­ğı­mız vaxt sa­ğa­lıb yi­git­cə ya­şa­ma­ya vü­cu­du­muz­da qüv­vət və tə­qət qal­ma­mış ola.

Ey türk, yax­şı bil ki, bu­gün­kü məh­şə­rin su­ri-is­ra­fi­li el­mə, mil­li it­ti­ha­da də­vət edi­yor! İndi­nin si­ya­si fəl­sə­fə­si tə­rəq­qi­yi mil­lət­çi­lik­də gö­rür. Za­ma­nın söv­kət və sa­xə­vət bi­na­sı mil­lət­çi­lik bü­növ­rə­si və tə­mə­li üs­tün­də qu­ru­lur. Əsrin ru­hu azad mil­lət­çi­lik­lə bəs­lə­nir, bö­yü­yür. Keç­miş əs­rlə­rin, keç­miş si­ya­si əqi­də­lə­rin cız­dı­ğı coğ­ra­fi­ya sər­həd­lə­ri­ni in­di­ki et­noq­ra­fi­ya ya­vaş-ya­vaş po­zur. Keç­miş əs­rlər­də da­şıb ət­ra­fa ya­yı­lan mil­lət sel­lə­ri ya­vaş-ya­vaş ki­çi­lib öz qay­na­ğı­na və ya çox­dan ya­taq elə­di­yi yer­lə­rə çə­ki­lir. Vax­ti­lə öz­gə­lə­rin sı­xış­dı­rıl­ma­sı ilə və ya ca­han­gir­lik də­li­li­yi ilə yer­lə­rin­dən fır­la­yıb alə­mi ra­hat­sız edən mil­lət ər­do­la­rı­na in­di: “Hər kəs öz mil­lə­ti ye­rin­də” ko­man­da­sı ve­ri­lir.

Bu gün eyi­dən-eyi­yə qa­nı­ram ki, di­ni əqi­də­dən son­ra in­san­da do­ğan dün­yə­vi əqi­də­lə­rin bi­rin­ci­si mil­lət­pər­vər­lik əqi­də­si­dir, ic­ti­ma­i fəl­sə­fə­nin baş, özü­nü ta­nı­maq fəl­sə­fə­si­dir, mil­lə­ti­ni bil­mək el­mi­dir.

Mil­lət­pə­rəs­tlik əqi­də­si öz­gə əqi­də­lə­rin mər­hə­lə­si, ke­çi­di­dir.Vax­ta ki, in­san ba­til və xu­ra­fat əsir­li­yin­dən qur­tu­lub özü­nü, özü­nün hü­qu­qu­nu bil­mə­yə baş­la­dı, on­dan mü­hit və eh­ti­ya­cın tə­si­ri­lə hər nə qay­da­ya gi­rər­sə gir­sin. Bu hal­da ki, möv­qe­yi­mi­zə, mü­hi­ti­mi­zə, el­mi­mi­zə, eh­ti­ya­cı­mı­za bi­zim ən bi­rin­ci əqi­də­miz isə azad mil­lət­pə­rəs­tlik əqi­də­si ol­ma­lı­dır.

İndi gə­lək əsil məq­sə­də .Ey şiə, ey ba­bı, sün­ni türk qar­daş­la­rım, di­ri­li­yi­mi­zin mil­li it­ti­had­da ol­du­ğu­nu bi­lən­dən son­ra da­ha rə­va gör­mə­mə­li­yiz ki, mil­lə­ti­miz küt­lə­si­ni mey­da­na gə­ti­rən aza­nın bir qis­mi Ana­do­lu­nun iz­siz, da­ğı­dıl­mış, qor­xunc bu­caq­la­rın­da yal­nız baş­la­rı­na ac, çıl­paq bu­ra­xı­lıb tə­ləf ola­lar.

Ey pak ürək­li türk, bu mil­lət­çi­lik za­ma­nın­da hər mil­lət öz nü­fu­zu­nu ar­tır­maq, o nü­fuz­la öz nü­fuz və qüd­rə­ti­ni bö­yüt­mək üçün yüz dür­lü təd­bir­lər, fə­da­kar­lıq­lar edər. İnsaf de­yil ki, biz ha­zır əli­miz­də olan min­lər­cə nü­fu­zu­mu­zun – həm də ən gənc və qə­vi bir qüv­və­tin – yar­dım­sız­lı­ğın­dan, bir loğ­ma əkmək bu­la­ma­maz­lıq­la­rın­dan tə­ləf ol­ma­la­rı­na özü­müz bi­lə-bi­lə sə­bəb ola­lım.

Ey uca mər­hə­mət­li türk, sə­nin köh­nə  mər­hə­mə­tin, eh­sa­nın, ni­şa­nə­lə­rin – o bö­yük ca­me­lər, məd­rə­sə­lər, kör­pü­lər, xəs­tə­xa­na­lar, çeş­mə­lər hə­lə sə­nin əc­da­dı­nı hör­mət­lə yad et­di­rir­lər. İndi sə­nə nə ol­du ki, mil­yon­lar­la vü­cu­da gə­lən əs­rlər­dən de­yil, ac­lıq­dan, çıl­paq­lıq­dan, “ölüm­dən be­tər” bir ha­la dü­şən  öz qar­da­şı­nı qur­tar­maq mər­hə­mə­tin­dən aciz gö­rü­nür­sən. Ya­zıq, ya­zıq!

Şəkidən xatirələr

Şəkidə olduğu kimi, kəndlərində də məlumatlı,bacarıqlı, gözüaçıq alverçilər az deyildi. Bunlardan biri də Zəynid kəndindəki Yusif əfəndi idi. Bu şəxsin nə əfəndiliyi vardı, nə də mollalığı. Bir az oxumuşdu və İstanbulu görməsinə görə əfəndi deyirlərdi.Yusif əfəndi on-on beş il qabaq İstanbula getmiş,orada öz səliqəsi ilə motorlu böyük bir qayıq yapdırıb ticarət edirmiş.Qayıdıb kəndə gələndən sonra özü və qohumları, hamı uşaqlarını Şəkiyə məktəbə göndərib oxutdurur, kəndliləri maarifə təşviq edirdi.

Bir gün həm kənd yaşayışını,həm də həmin Yusif əfəndini görmək üzrə müəllim Abdulla bəy Əfəndizadə ilə birlikdə Zəyzid kəndinə getməyi qurduq.Qəbiristan tərəfindən aşıb Zəyzidə gedən cığıra düşdük.Şəkinin yanı başında hündür,geniş bir yamacı zəbt edən qəbiristanın ortasına yetişdik.Burada əsgilərlə bəzənmiş bir ağac gözümə sataşdı.Yaxın gedib gördüm ki,ağacda boş yer qalmamış,cındırlarla örtülmüşdü.Yoldaşımdan bunun “Öskürək piri” olduğunu öyrəndim.Kölgəsində bir az oturub rahatlandıq.Buradan şəhərə baxa-baxa köhnə adətlərimizi düşünürdüm.Bu sırada Abdulla bəy papirosunu yandırıb çəkməyə başladı.Mən kibriti alıb əlimdə oynadırdım.Birdən dəli şeytan qulağıma: “Gəl bu cındırları odla,piri yandır,bunun köməyilə inananlar görsünlər ki, pirin özü özünə kömək edə bilməyir”.

Öz-özümə dedim: bu da mövhumat əleyhinə bir təbliğatdır.Lakin sonra duyulursa! – deyə düşündüm,qorxdum.Lakin məlun şeytan qorxmur,məndən əl çəkmirdi.

“Kim görəcək,vur,qorxma!”- deyə beynimi dəlirdi.Mən qəti surətdə rədd etdim.Ancaq könlüm əlimdəki kibrit ilə oynamq istəyir,arabir kibriti yandırıb cındırlara yaxın götürür,sonra tez söndürür,geri çəkilirdim.Qalxıb gedəcəyimizə yaxın sönmək üzrə ola kibriti cındırların üstünə atıb yola düşdüm.Qabağımızdakı döngəyə dönmək üzrə idik ki,pirin tüstülər içində qaldığını gördük.

Yoldaşım:

– Aman Faiq,nə qayırdın? Görsələr,dədəmizi yandırarlar.Aman,tez yüyür söndür! – deyə çağırdı.Söndürmək mümkünmü,mümkün də olsa görünmək ehtimalı var.Yaxşısı qaçıb qurtarmaqdır.

Görünmək qorxusundan dabana qüvvət verib Zəyzidə tərəf qaçmağa başladıq.Arabir arxaya baxıb tüstünün artdığını gördükcə biz də addımlarımızı artırdıq.Bu hal ilə özümüzüü yamacın o biri tərəfinə atdıq.Görünməkdən qurtardıq.Hər ikimiz də tər-qana batmışdıq.Bir az rahatlanmaq üçün yolun üstündəki çəmənliyə uzandıq.Yoldaşım tərini silə-silə:

– Xoşbəxtlik üz verə də,bəlkə bizi şəhərdən görmüş olmayalar,yoxsa şəhərə gedə bilmərik.Kişilər dursun,arvadların qarğışından,həcvindən qurtara bilmərik, – dedi.Daha kim orada dayanar.Tərə,yorğunluğu,azarlana biləcəyimizə baxmayaraq,irəli yüyürdük.Zəyzidə yaxınlaşdıq.Qonaq olacağımız ev kəndin hayanında olduğunu bilmirdik.Soruşub xəbər alacaq bir kimsəyə də rast gəlmirdik.Qabağımıza gələn tərəfə getməyə məcbur olduq.Bağların geniş həyətlərinin arasındakı yol ilə gedirdik.Xeyli getmişdik ki,yolun kənarındakı çəpərin arxasında yatan iri bir köpək gözümüzə sataşdı.Bunun səssiz yatdığına arxayınlanaraq yanından sükutla keçmək istədik.Bu zalım oğlu,yerindən durub hündürdən hürməyə,yoldaşlarını köməyə çağırmağa başladı.Biz,gələcək təhlükəni düşünərək tezcə çəpərdən uzun tikanlar çıxardıq,yerdən daş topladıq,dalımızı divara söykəyib,vuruşmağa hazırlandıq.Bu sırada yoldaşım gülərək:

– Gördün,Faiq! Pir bizi nə tez tutdu.Ona sataşmağın bizim başımıza hələ nələr gətirəcəkdi.Pirin qəzəbindən qurtul görək!

Yoldaşımın falçılığını dinləməyə vaxt yox idi.İlk hücumçular yaxınlaşdılar.Yoldaşım müdafiədən hücuma keçməyi,hamısı yığışıncaya qədər gələnləri birər-birər daşlayıb qorxutmağı məsləhət gördü və elə də elədik.

Biz daşları topladıqca onlar daha artıq qızışdılar,daha şiddətli hücuma keçdilər.Paçamdan tutmağa çalışan bir köpəyin ağzına əlimdəki tikəni verdim.O dəqiqə dartınıb əlimdən aldı.Bu sırada yoldaşım dadıma çatmasaydı,köpək pirin heyfini məndən çıxacaqdı.İstədim çəpərdən bir tikan daha çıxaram,lakin bizi elə sardılar ki,bir addım belə tərpənməyə mümkünümüz olmadı.Əgər divara arxa verib bir-birimizə kömək etməsəydik,kəndlilər vaxtında çatmasaydılar bizi çoxdan yerə sərmişdilər.Doğrusu,böyük fəlakətdən qurtulduq,lakin bizimki də bizə oldu.Qonaq yerinə çatıb soluğumuzu geniş dərməyə başladıq.Uzun bir zaman rahatlanandan sonra özümüzə gəldik.Lakin qayğımız bununla qurtarmadı.Böyüyü geridə idi: ertəsi günü şəhərə gedib dərsə çatmalı idik.Lakin mümkünmü?Piri,bizim yandırdığımız duyulmuşsa! Buna görə,özümüzü yalandan xəstəliyə vurduq.Qonaq yiyəsi Yusif əfəndinin oğlu Vahabı sükutca şəhərə göndərdik ki,həm bizim naxoşluğumuzu məktəbə xəbər versin,həm də duysun görək şəhərdə təzə nə xəbər var.

Axşamüstü Vahab qayıdıb,bizdən nigaran olduqlarını anlatdı və şəhərdə olan təzə danışıqlardan xəbər verdi:

– “Öskürək piri”nin bir yanı azca yanmış, səhərdən ziyarətə gedənlər uzaqdan görüb tezcə yüyürmüş, söndürmüşlər. Söndürənlər deyirlər ki, oradakı sönməmiş bir şamdan od tutmuş, öz-özünə yanmış.Çünki onlar o yaxınlarda heç kəsi görməmişlər.

Bununla bərabər şəhərə ancaq iki-üç gün sonra gedə bildik.Qulağımız həmişə pirə aid dedi-qodularda idi.

– Bəlkə şiələr paxıllıqlarından yandırdılar… Bəlkə pir murdar adamların nəzirini qəbul etmədi, onları özü yandırdı.

Aha,demə bizi kimsə görməmiş.Buna minlərcə şükürlər etdik.Yoxsa Şəkidə bir gün də qalmaq olmazdı.

Pirə gedənlərin çoxu biçarə qadınlar idi.Bunlar oraya azarlılarını tədavi ümidilə və ya azara bəhanə edib ev dustağından qurtulmaq,bir az geniş soluq alıb ətrafa tamaşa etmək, rahatlanmaq üçün gedirlərdi.

Axalsıxdan xatirələr

Cənab mühərrir!

Camaatımız çox rahatdır. Nə yeni məktəbimiz var, nə də əski!

Camaatımız mərhəmətlidir. Sənət məktəbinin bir xeyli xərcini çəkib erməni, yəhudi və gürcü ətfalını məccani oxutdurur.

Camaatımız qənaətlidir. Öküz və eşşək işlərindən qeyrilərə baxmazlar. Bu səbəblə uyezdlərimizdə bir müsəlman dəmirçisi, yemənçisi bulunmaz. Amma kiçik bir köydə, məsələn, Azqurda müsəlmanların parası ilə keçinən beş böyük meyxana, altı qəhvəxana vardır. Bu hesabca qırx min cana bir üsul-cədid məktəbi düşdüyü halda, iyirmi evə bir meyxana ilə iki qəhvəxana isabət edir. Maarifimiz də o dərəcədədir ki, dörd saatlıq yol olan Qori darülmüəllimində bizdən ancaq bir müsəlman var.

Camaata rəhbər olacaq dövlətlilərimiz, bəylərimiz az deyil. Heyf ki, maarifə, millətə olan hümmətləri pək azdır. Bu səbəbdən camelərimiz viran, məktəblərimiz pərişan, halımız yamandır.

 

Ö.Nemanzadə.

“Tərcüman” qəzeti, 7 yanvar 1900, № 1